Hard en soft controls bij ING

De afgelopen tijd is ING bank weer veel in het nieuws geweest. In negatieve zin: ING neemt het niet zo nauw met de naleving van de regels met betrekking tot witwassen. Een megaschikking met het openbaar ministerie volgt in de omvang van maar liefst € 775 mln. (€ 675 mln. boete en €100 mln. betaling van besparingen die ING ten onrechte heeft gerealiseerd door te weinig aandacht aan witwassen te besteden).

Het interessante van deze zaak vanuit het perspectief van de controller is de manier waarop hierbij hard en soft controls bij elkaar komen. Hard controls zijn bijvoorbeeld functiescheidingen, handboeken en het werken met checklists. Zo signaleren de geautomatiseerde systemen van ING mogelijke witwas- en frauderisico’s. Soft controls zijn veel minder zichtbaar. Het gaat dan bijvoorbeeld om de uitspraken van de leiding of de manier waarop wij met elkaar samenwerken.

De premisse is dat hard controls meer absoluut werken dan soft controls. Immers: door de strenge procedures kun je bepaalde handelingen niet uitvoeren. Doordat bijvoorbeeld bij betalingen meerdere mensen de betalingen moeten autoriseren is het veel moeilijker fraude te plegen (hoe eerlijk of oneerlijk de betrokken medewerkers ook zijn).

De hard controls zijn dus sterker dan de soft controls. In het geval van ING lijkt juist het tegenovergestelde te gelden. ING hanteerde een monitoringsysteem dat alarmsignalen voor financiële transacties kan genereren. Er zijn dus afgedwongen controles en signalen om witwassen tegen te gaan (hard controls). ING heeft deze afgedwongen checks en balances gedeeltelijk onderdrukt. De bank noemde dit ‘aftoppen’. We zien hier dus dat de soft controls sterker waren, maar nu in negatieve zin: ‘Ach al die regeltjes die zitten ons alleen maar in de weg. Zo kunnen we nauwelijks nog bankieren. Dus schakelen we de regeltjes deels uit’. Verder werden signalen, voor zover deze werden gegeven, niet afdoende onderzocht of gemeld. Het OM verwijt ING dat het de financiële resultaten zwaarder heeft laten wegen, dan het voldoen aan de wetgeving die witwassen moet voorkomen: “De ’tone at the top’ onderschreef onvoldoende het belang van een goede uitvoering van de verplichtingen onder Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme”.

Veel bankiers beklagen zich over de stortvloed aan regels die de overheid over hen uitstrooit. Deels ongetwijfeld terecht. Maar banken zijn nu eenmaal een vooruitgeschoven post van de overheid. Zij mogen geld creëren en ING is een systeembank in ons financiële stelsel (een taak van de overheid). Daartegenover staan verplichtingen en regels bijvoorbeeld om witwassen en terrorisme te voorkomen (ook een taak van de overheid). Rutte noemde ING dit voorjaar nog een semi-overheidsinstelling toen ING de beloning van topman Hamers sterk wilde verhogen. Bij dergelijke instellingen horen nu eenmaal (ook) de naleving van saaie regeltjes.

Peter Kasteleyn