De accountant als fact checker

Een nieuw fenomeen heeft de afgelopen verkiezingscampagne zijn intrede gedaan: de fact checker. In andere landen bestaat fact checking al langer, maar hier kwam het in 2012 pas goed van de grond. En het helpt, want menig politicus werd op zijn vingers getikt bij uitspraken die onjuist zijn. Belangrijker nog, het moet politici behoeden voor een te grote mate van fact free politics.

De accountant wordt ook wel als fact checker gezien (door sommigen zelfs als vinker). Ook de accountant beoordeelt immers cijfers en uitspraken (hierna: uitspraken) die bedrijven doen. Toch zijn er ook belangrijke verschillen.

De fact checker beoordeelt een uitspraak pas nádat deze is gedaan. De accountant beoordeelt eerst de conceptuitspraken en geeft bij akkoord pas een controleverklaring af. Dit brengt met zich mee dat fact checkers nogal vaak een afkeurende verklaring afgeven en accountants voornamelijk goedkeurende verklaringen (omdat de uitspraak wordt aangepast als dit noodzakelijk is).

In tegenstelling tot de fact checker beoordeelt de accountant ook hoe de uitspraak tot stand komt. Zijn de achterliggende systemen en processen betrouwbaar? En de accountant beschrijft zijn bevindingen hierover in een brief aan de leiding van de onderneming (de management letter). Dit doet een fact checker ook niet. Deze legt echter publiekelijk weer veel uitgebreider uit hoe hij aan zijn oordeel is gekomen. De accountant houdt het in zijn publieke uiting op een standaardtekst.

Bij fact checkers is er veelal een bandbreedte aan uitspraken: van onwaar, grotendeels onwaar, half waar of betwistbaar, grotendeels waar tot waar. Accountants geven een controleverklaring met een smallere range: een goedkeurend oordeel, een afkeurend oordeel, verklaring met beperking of een oordeelonthouding.

Accountants zijn onderworpen aan uitgebreide voorwaarden op het gebied van (permanente) opleiding en ervaring. Hiervoor zijn boekwerken regelgeving beschikbaar. De fact checkers zijn meestal journalisten, met als het meezit een ter zake deskundige.

Fact checkers hebben ook anderen die tegen onjuiste uitspraken in het geweer kunnen komen zoals politieke tegenstanders en belangengroepen. Accountants hebben ook anderen die kritisch kunnen meekijken, zoals de (financiële) pers, financiers, analisten en (grote) aandeelhouders. Toch kan de accountant veel dieper meekijken in de keuken van degene die gecontroleerd wordt.

Fact checkers en accountants onderzoeken de (on)juistheid van uitspraken. Aan de interpretatie ervan wagen zij zich niet. Laat dat maar over aan de lijsttrekkers die overduidelijke cijfers van het CPB ieder in het eigen voordeel interpreteren. Iedereen haalt de cijfers eruit die hem (of haar) het beste uitkomen. Fact checkers hebben ook anderen naast de politici die veelal onzichtbaar de feiten willen beïnvloeden: lobbyisten, voorlichters en journalisten. Accountants hebben met name bestuurders die de feiten soms anders willen voorstellen dan de werkelijkheid. De bestuurder van de onderneming schrijft de goede cijfers op zijn conto en wijdt de slechte cijfers aan de moeilijke economische omstandigheden.

Peter Kasteleyn